Նախնադարյան հասարակության զարգացումը Հայաստանի տարածքում

Միջին քարի դարը (մեզոլիթ)։ Հին քարի դարին հաջորդած միջին քարի դարը տևել է շուրջ երկու հազար տարի՝ Ք․ա․ 12-10-րդ հազարամյակները։ Այդ շրջանում ևս մարդկանց կյանքի ապահովման հինական աղբյուրները որսորդությունն ու հավաքչությունն էին։ Կատարելագործվում էին աշխատանքային գործիքները։ Կարևոր էր նետ ու աղեղի լայն կիրառությունը։ Այն դարձավ մարդու գլխավոր զենքն ու ապրուստ հայթաթելու միջոցը։ Մեզոլիթում սկսեցին ընտելացնել առաջին կենդանիններին և մշակել բույսեր։

Միջին քարի դարում տոհմական համայնքները, աճելով ու միավորվելով, կազմում էին ցեղեր։ Ցեղի անդամները միալեզու էին, ունեին ընդհանուր հավատալիքներ ու սովորույթներ։ Բնակչությունն աճում էր ավելի մեծ թափով։

Պալեոլիթի վերջին շրջանի և մեզոլիթի կարևոր հուշարձան է Շանիդարը, որը Կորդվաց աշխարհի տարածքում է։Այն երկրագնդի վաղ հողագործական և վաղ անասնապահական առաջին հնավայրերից է։

Նեոլիթյան <<հեղափոխություն>>։ Նոր քարի դարն սկսվել  է Ք․ա․ 10-րդ հազարամյակից և տևել մինչև Ք․ա․ 6-րդ հազարամյակի կեսերը։

Մարդը սկզբում ապրում էր կենդանիների նման՝ սպառելով միայն բնության պարգևած բարիքները։ Նեոլիթում հողագործության և անասնապահության զարգացումով կատարվեց մարդկային հասարակության առաջին մեծ <<հեղափոխություն>>։Մարդն այլևս միայն սպառող չէր։ Նա կարողանում էր իր համար ստեղծել անհրաժեշտ բարիքներ՝ պահելով ու բազմացնելով կենդանիներ, մշակելով բույսեր ու աճեցնելով մրգատու ծառեր։ Այսպես դրվեցին մարդկային քաղաքակրթության հիմքերը։

Նոր քարի դարում առաջընթաց եղավ նաև հասարակական կյանքում։ Ազգակից և հարևան ցեղերի միավորումով ստեղծվեցին ցեղային միություններ։  Դրանց հիման վրա հետագայում առաջացան պետական կազմավորումները։

Հայկական լեռնաշխարհում բացվել են նեոլիթյան բազմաթիվ հուշարձաններ։ Դրանցից հատկապես կարևոր են Աղձնիքի և Հայոց Միջագետքի տարածքում գտնվողները։ Այդ տարածքը հնագետները անվանում են <<Ոսկե եռանկյունի>>։ Այստեղից սկզբնավորվել է այսօրվա համաշխարհային քաղաքակրթությունը։ <<Ոսկե եռանկյունու>> կարևոր հուշարձաններից է Պորտաբլուրը (Եդեսիայից հյուսիս-արևելք)։ Այստեղ հայտաբերվել են երկիր մոլորակի ամենահին տաճարները։

Դեռևս հին քարի դարում սկզբնավորված կրոնական պատկերացումներն ավելի էին զարգանում։ Դրանք կապվում էին բնության երևույթների, աստվածությունների, ոգիների և նախնիների պաշտամունքի հետ։ Ստեղծվում էին արվեստի գործեր, որոնց լավագույն օրինակներից են Պորտաբլուրի քարակոթողների քանդակները, Հայաստանի ժայռապատկերները և այլն։

Պղնձի-քարի դար (Էնեոլիթ)։ Ք․ա․ 6-րդ հազարմյակի կեսերին մարդիկ ունեցան նոր խոշոր նվաճում՝ սովորեցին արդյունահանել և ձուլել մետաղը։ Մարդկությունը մուտք գործեց մետաղի դար։ Մետաղներից առաջինը լայն տարածում ստացավ պղինձը։ Սակայն այն փափուկ մետաղ էր, և քարե գործիքները պղնձյա գործիքների կողքին շարունակում էին գործածվել։

Էնեոլիթում զարգացան հողագործությունը, անասնապահությունն ու արհեստները (մետաղագործություն, կավագործություն և այլն)։ Հայկական լեռնաշխարհի և հարևան շրջանների միջև հաստատվեցին առևտրափոխանակային հարաբերություններ։ Էնեոլիթը տևել է մինչև Ք․ա․ 5-րդ հազարամյակի վերջը։

Հայկական լեռնաշխարհում հայտնաբերվել են մեծ թվով էնեոլիթյան հուշարձաններ։ Հատկապես նշանավոր են Առատաշենը և Թեղուտը Արարատյան դաշտում։ Իսկ Արենիի (Վայոց ձոր) պեղումներից վերջերս հայտաբերվել են Ք․ա․ 5-րդ հազարմյակի վերջին վերաբերող՝ աշխարհում գինու հնագույն հնձանը, մարդու ոտնաման (կոշիկ) և այլ իրեր։

1.Նշեք միջին քարի դարի` մեզոլիթի թվագրությունը:

Միջին քարի դարը տևել է շուրջ 2 հազար տարի (Ք.ա. XII-X հազ.):

2. Ինչ գիտեք Շանիդար հնավայրի մասին:

Շանիդարը մեզոլիթի կարևոր հուշարձան է: Այն երկրագնդի վաղ հողագործական և վաղ անասնապահական առաջին հնավայրերից է :

3. Բացատրեք նեոլիթյան <<հեղափոխության>> էությունը:

Նեոլիթում հողագործության և անասնապահության զարգացումով կատարվեց մարդկային հասարակության առաջին մեծ << հեղափոխությունը>>

4. Պատմեք`<<Ոսկե եռանկյունու>> մասին:

Աղձնիքի և Հայոց միջագետքի տարածքը հնագետները անվանում են <<Ոսկե եռանկյունի>> Այստեղից է սկսբնավորվել այսօրվա համաշխարային քաղաքակրթությունը:

5. Ներկայացրեք պղնձի-քարի դարի բնորոշ գծերը : Էնեոլիթյան ինչ հուշարձաններ կարող եք թվարկել:

Պղնզի-քարի դարում մարդիկ սովորեցին ձուլել մետաղը զարգացան հողագործությունը , անասնապահությունը և արհեստները : Հայկական լեռնաշխարհում էնեոլիթյան հուշարձաններից նշանավոր են Առատաշենը և Թեղուտը Արարատյան դաշտում և Արենին վայոց ձորում:

Ամբողջ թվերի համեմատումը

Առաջադրանքներ․

1)Գրե՛ք հետևյալ թվերը`

Նվազման կարգով. –11, –3, –7, 12, 4, –8, –17, –30, 1, 0, 13։

13

12

4

1

0

-3

-7

-8

-11

-17

-30

2)Աստղանիշի փոխարեն գրե՛ք այնպիսի ամբողջ թիվ, որի դեպքում կստացվի ճիշտ անհավասարություն.
ա)–4 < -1 < 0

բ)–7< -5 < –3

գ)–19 < -15 < –14

դ) –1 < 0 < 1

ե)8 > 7 > –1

զ)–4 > -5 > –6

է)1 > 0 > –2

ը)–30 > -31> –40

թ)–100 > -101 > –102

3)Հետևյալ անհավասարություններից որո՞նք են ճիշտ.

ա) -6 > 3

բ) -6 > -3

գ) -6 > -7

դ) -6 > 0

ե) -6 < -14

զ) -6 < -5

4)Պահանջվում է պատրաստել սպիրտի և ջրի խառնուրդ, որում ջուրը և սպիրտը ունեն 1:4 հարաբերությունը։ Քանի՞ լիտր ջուր և քանի՞ լիտր սպիրտ պետք է վերցնել 10լ այդպիսի խառնուրդ ստանալու համար։

Լուծում

10:5.1

Պատասխան2:8

Լրացուցիչ աշխատանք (տանը)․

1)Գրե՛ք հետևյալ թվերը`

Աճման կարգով. 31, – 7, –1, 0, –11, 24, 7, – 2 ,–6։

-11

-7

-6

-2

-1

0

7

24

31

 

2)Գրե՛ք որևէ յոթ ամբողջ թվեր, որոնք փոքր են՝

ա) 4-ից

3

2

1

0

-1

-2

-3

բ) 0-ից

-1

-2

-3

-4

-5

-6

-7

6-ից

5

4

3

2

1

0

-1

դ) –1-ից

-2

-3

-4

-5

-6

-7

-8

ե) –5-ից

-6

-7

-8

-9

-10

-11

-12

զ) –10-ից

-11

-12

-13

-14

-15

-16

-17

է) 3-ից

2

1

-1

-2

-3

-4

-5

ը) –3-ից

-4

-5

-6

-7

-8

-9

-10

3)Գտե՛ք այն բոլոր ամբողջ արժեքները, որոնք աստղանիշի փոխարեն գրելու դեպքում կստացվի ճիշտ անհավասարություն.

ա) 0 < 1 < 3

բ) –4 < -2 < 0

գ) –4 < 1 < 3

դ) –5 < 3 < 5

ե) –14 < -7 < –5

զ) –28 < -23 < –22